Feeds:
Posts
Comments

Posts Tagged ‘ντετερμινισμός’

Το παρόν άρθρο είναι η πρώτη φιλική συμμετοχή άρθρου (ή guest post) στο ιστολόγιό μου. Παρακαλώ υποδεχθείτε τον Αλέξιο Παπούλη!

Το άρθρο αυτό προέκυψε από μία συζήτηση σε αυτή και σε αυτή την ανάρτηση. Εδώ αναλύεται καλύτερα η άποψη που εκφράστηκε εκεί και προσωπικά μου φάνηκε εξόχως αιρετική και εξωφρενική (αρκετά για να είναι και σωστή!) Η μετάφαση έγινε από εμένα με τη συνδρομή του συγγραφέα. Αν την παλεύετε με τα αγγλικα, μπορείτε να αφήσετε το σχόλιό σας απ’ευθείας και σ’αυτή την ανάρτηση στη MUSASHA, όπου αναρτήθηκε το αντίστοιχο άρθρο στα Αγγλικά. Οι απόψεις σας είναι ευπρόσδεκτες!

 

Θα ήθελα να καταπιαστώ με το ερώτημα αυτό ξεκινώντας πρώτα από το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης. Ξεκινάμε με την εξής βάση: όλα τα αίτια είναι υλικά. Τα γεγονότα προκαλούνται από πρότερες υλικές καταστάσεις στον κόσμο σε συνδυασμό με τους φυσικούς νόμους. Οι σκέψεις μας, οι προθέσεις μας, οι επιλογές μας, οι αποφάσεις μας, οι συλλογισμοί μας κ.λπ. είναι όλα υλικά γεγονότα και ως τέτοια προκαλούνται από τις πρότερες υλικές καταστάσεις του κόσμου σε συνδυασμό με τους φυσικούς νόμους.

Το να λέμε ότι κάτι είναι “ελεύθερο” σημαίνει πως το ίδιο είναι τουλάχιστον πηγή των πράξεών του. Όμως είναι φανερό πως οι πράξεις μας είναι αποτέλεσμα των χαρακτηριστικών του σύμπαντος και όχι κάποιου “ελεύθερου” παράγοντα που επιλέγει και ενεργεί. Ο εγκέφαλός μας είναι όπως είναι ανά πάσα στιγμή ως αποτέλεσμα των πρότερων καταστάσεων του κόσμου και των φυσικών νόμων που επηρεάζουν την εγκεφαλική λειτουργία, ανάπτυξη κ.λπ. Οι σκέψεις μας, οι προθέσεις μας κ.λπ. είναι, με τη σειρά τους, αυτές που είναι λόγω της επιρροής των σχετικών φυσικών νόμων στην κατάσταση του εγκεφάλου. Η αιτιακή αλυσίδα μας διαπερνά, οπότε η πηγή των επιλογών μας, των σκέψεών μας, των πράξεών μας, της συμπεριφοράς μας, της ίδιας της κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε, εντοπίζεται πέρα από το άτομό μας.

Συνέχεια »

Read Full Post »


Πριν ελέγξουμε τον ισχυρισμό αυτό, θα ήταν καλό να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να εξετάσουμε την ίδια την έννοια της ελεύθερης βούλησης. Η βασική ερώτηση είναι η εξής: Τι σημαίνει ότι μια απόφαση ήταν ελεύθερη; Πολλοί θα έλεγαν ότι αν οι αποφάσεις μας ήταν εξ ολοκλήρου βασισμένες σε άλλα αίτια, τότε δε θα ήταν ελεύθερες και δε θα μπορούσαμε να θεωρηθούμε υπεύθυνοι γι’αυτές. Αλλά αν οι επιλογές μας δεν βασίζονται εξ ολοκλήρου σε προηγούμενα αίτια, αποτελεί αυτό βελτίωση; Αν μια πράξη δε βασίστηκε σε προηγούμενα αίτια, τότε συνέβη τυχαία. Αυτό είναι γνωστό ως φιλελευθερισμός (καμία σχέση με την ομώνυμη πολιτική φιλοσοφία) και δε φαίνεται να αποκαθιστά την ηθική ευθύνη που μας στερεί ο ντετερμινισμός. Άλλωστε, αν οι αποφάσεις μας είναι τυχαίες, αυτό σημαίνει ότι συμβαίνουν χωρίς καμιά αιτία και πάλι δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι τις ελέγχουμε, όπως δεν μπορούμε να ελέγξουμε και το αποτέλεσμα ενός ζαριού.

Υπάρχει κάποιο κενό μεταξύ ντετερμινισμού και φιλελευθερισμού, όπου μπορεί να βολευτεί η ελεύθερη βούληση; Ποια τρίτη επιλογή μπορεί να υπάρχει πέρα από αυτές τις δύο; Είτε ένα γεγονός είχε αιτία, είτε όχι. Αυτά φαίνεται να εξαντλούν όλες τις δυνατότητες. Αν οι επιλογές ούτε έχουν αιτία, ούτε δεν έχουν αιτία, τότε τι μένει; Το δίλημμα αυτό μοιάζει να υπονοεί εκ πρώτης όψεως ότι το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης μπορεί να είναι παράλογο.

Πιστεύω, ωστόσο, ότι υπάρχει μια λύση στο παράδοξο που είναι συμβατή με τον υλισμό. Για να σας δείξω πώς γίνεται αυτό, ας αναλογιστούμε το εξής νοητικό πείραμα, που ονομάζω "μηχανή πρόβλεψης". Η μηχανή πρόβλεψης είναι ένα κατασκεύασμα που ενημερώνεται για μια απόφαση που καλείστε να πάρετε και, λαμβάνοντας υπ’όψιν όλα τα διαθέσιμα στοιχεία, μέχρι και την ακριβή κατάσταση κάθε υποατομικού σωματιδίου στον εγκέφαλό σας, προβλέπει χωρίς περιθώριο σφάλματος τι θα αποφασίσετε. Αν οι επιλογές σας δεν είναι ελεύθερες και είναι απλά το αποτέλεσμα μιας μηχανιστικής αλυσίδας αιτίων και αιτιατών, τότε η κατασκευή μιας τέτοιας μηχανής είναι λογικά δυνατή. Αντίστροφα, αν είναι λογικά αδύνατη η κατασκευή μιας τέτοιας μηχανής, τότε ο αυστηρός ντετερμινισμός πρέπει να είναι εσφαλμένος.

Read Full Post »


Σ’αυτό το σημείο, οι υποστηρικτές του δυϊσμού συχνά παρουσιάζουν ένα φαινομενικά ανυπέρβλητο δίλημμα για οποιαδήποτε υλιστική αντιμετώπιση της ελεύθερης βούλησης. Στην υλιστική κοσμοθεώρηση τα πάντα που υπάρχουν είναι εν τέλει ύλη και ενέργεια, τα οποία υπακούν και τα δύο σε συγκεκριμένους φυσικούς νόμους. Αν δεν υπάρχει κάτι υπερφυσικό που να μπορεί να αψηφίσει αυτούς τους νόμους, τότε κάθε αλληλλεπίδραση που συμβαίνει, σε οποιοδήποτε επίπεδο, εν τέλει μπορεί να αναλυθεί βάσει των νόμων αυτών. Ο λόγος που νιώθω ένα συναίσθημα είναι οι νευρώνες στον εγκέφαλό μου, η αιτία που οι συγκεκριμένοι νευρώνες είναι ενεργοί και όχι άλλοι εξηγείται από τη χημεία και τον ηλεκτρομαγνητισμό, έπειτα αυτό αναλύεται στη θέση συγκεκριμένων μορίων μέσα στους νευρώνες κ.ο.κ.

Αλλά αυτό φαίνεται προβληματικό. Άλλωστε, η θέση των μορίων στον εγκέφαλό μου εξελίχθηκε βάσει των προαναφερθέντων φυσικών νόμων, που βασίστηκε σε προηγούμενες καταστάσεις κ.ο.κ. Αν αναπτύξουμε αυτή την αιτιακή αλυσίδα μέχρι το τέρμα, φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι κάθε μου ενέργεια έχει καθοριστεί από συνθήκες που ίσχυαν πριν ακόμα γεννηθώ. Αν το πάμε ακόμα πιο πίσω, φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι όλη η ιστορία του σύμπαντος, μαζί με τη ζωή μου, έχει προδιαγραφεί από τη στιγμή της Μεγάλης Έκρηξης. Το αναπόφευκτο συμπέρασμα είναι ότι η επιλογή είναι μια ψευδαίσθηση. Δεν υπήρχε, ούτε υπάρχει, δυνατότητα να συμβεί κάτι διαφορετικό απ’ό,τι συνέβη.

Αυτό λέγεται αυστηρός ντετερμινισμός και δεν είναι καθόλου αρεστό στους περισσότερους, κάτι που είναι απόλυτα κατανοητό. Οι περισσότεροι, μαζί με μένα, θεωρούν πολύτιμο το ότι το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο και ότι μπορούμε να το επηρεάσουμε με τις επιλογές μας. Και ακόμη περισσότερο ότι οι επιλογές μας είναι δικές μας και όχι απλά το αποτέλεσμα μιας μηχανικής αλυσίδας αιτίων που εκτείνονται πέρα από την αρχή της ίδιας μας της ύπαρξης. Βέβαια, μόνο επειδή αντιπαθούμε την ιδέα του αυστηρού ντετερμινισμού, αυτό δε σημαίνει ότι είναι απαραιτήτως και εσφαλμένος. Αλλά μια κοσμοθεώρηση που θα μπορούσε να περιλαμβάνει την ιδέα της ελεύθερης βούλησης και ηθικής ευθύνης θα ήταν πολύ πιο δελεαστική για τους περισσότερους και οι υποστηρικτές του θεϊστικού δυϊσμού συχνά υποστηρίζουν ότι η κοσμοθεωρία τους είναι τέτοια.

Read Full Post »