|
Belief in Belief
29.07.2007 © Eliezer Yudkowsky |
Κάποτε ο Carl Sagan είπε μια παραβολή για έναν άνθρωπο που έρχεται και μας λέει: “Υπάρχει ένας δράκος στο γκαράζ μου”. Καταπληκτικό! Του λέμε πως θέλουμε να δούμε το δράκο – ας πάμε κατ’ευθείαν στο γκαράζ! “Μισό λεπτό”, μας λέει ο τύπος, “πρόκειται για έναν αόρατο δράκο”.
Όπως λέει και ο ίδιος ο Sagan, αυτό δεν κάνει την υπόθεση μη αποδείξιμη. Ίσως πάμε στο γκαράζ και, παρόλο που δε δούμε δράκο, ακούσουμε μια βαριά ανάσα χωρίς ορατή πηγή ή να εμφανίζονται μυστηριώδεις πατημασιές από το πουθενά ή τα όργανά μας να δείχνουν ότι κάτι στο γκαράζ καταναλώνει οξυγόνο και παράγει διοξείδιο του άνθρακα.
Αλλά ας υποθέσουμε πως λέμε στον τύπο “ΟΚ, πάμε στο γκαράζ να δούμε αν θα ακούσουμε κάτι να βαριανασαίνει” και εκείνος μας λέει αμέσως όχι, επειδή ο δράκος δεν ακούγεται. Προτείνουμε να μετρήσουμε το διοξείδιο του άνθρακα στον αέρα, αλλά μας λέει πως ο δράκος δεν αναπνέει. Λέμε να ρίξουμε αλεύρι στον αέρα για να δούμε το περίγραμμα του αόρατου δράκου, αλλά μας λέει αμέσως “ο δράκος είναι διαπερατός στο αλεύρι”.
Ο Carl Sagan χρησιμοποίησε αυτή την παραβολή για να διδάξει το κλασσικό ηθικό δίδαγμα ότι οι κακές υποθέσεις χρειάζεται να έχουν γρήγορα ποδάρια για να αποφύγουν τη διάψευση. Εγώ όμως τη χρησιμοποιώ για να πω κάτι διαφορετικό: Αυτός που κάνει τον ισχυρισμό για το δράκο πρέπει να έχει ένα ακριβές μοντέλο της όλης περίπτωσης κάπου μέσα στο μυαλό του, αφού μπορεί να προβλέπει εγκαίρως ακριβώς ποια πειράματα θα πρέπει να αποκλείσει.
Κάποιοι φιλόσοφοι έχουν μπλεχτεί πολύ με τέτοια σενάρια και ρωτάνε “Ο ισχυριζόμενος πιστεύει πράγματι ότι υπάρχει ο δράκος ή όχι;” Λες και ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει αρκετό χώρο για να φιλοξενεί μόνο μία πεποίθηση τη φορά! Τα πραγματικά μυαλά είναι πολύ πιο μπερδεμένα από αυτό. Όπως είπαμε στην προηγούμενη ανάρτηση, υπάρχουν διαφορετικά είδη πεποιθήσεων· δεν είναι όλες οι πεποιθήσεις άμεσες αναμονές. Ο τύπος προφανώς δεν αναμένει να δει κάτι παράξενο όταν ανοίγει την πόρτα του γκαράζ του· διαφορετικά δε θα έψαχνε να βρει δικαιολογίες εκ των προτέρων. Ίσως το σύνολο των δηλώσεων στις οποίες πιστεύει ο τύπος να περιέχει και το υπάρχει ένας δράκος στο γκαράζ μου. Σε ένα ρασιοναλιστή ίσως μοιάζει πως αυτές οι δύο πεποιθήσεις συγκρούονται παρόλο που είναι διαφορετικών ειδών. Ωστόσο παραμένει γεγονός πως μπορούμε να γράψουμε “Ο ουρανός είναι πράσινος!” δίπλα σε μια εικόνα ενός μπλε ουρανού χωρίς πέσει το ταβάνι να μας πλακώσει.
Η ρασιοναλιστική αρχή του εμπειρισμού υποτίθεται πως μας προστατεύει από τέτοιου είδους λάθη. Υποτίθεται πως πρέπει διαρκώς να αναρωτιόμαστε τι είδους εμπειρίες προβλέπουν οι πεποιθήσεις σας και να τις κάνουμε να πληρώνουν νοίκι εις είδος. Όμως το πρόβλημα του τύπου με το δράκο είναι βαθύτερο και δεν μπορεί να γιατρευτεί με μια τόσο απλή συμβουλή. Δεν είναι και δύσκολο πράμα να συνδέσεις την πίστη σε ένα δράκο με μια αναμενόμενη εμπειρία στο γκαράζ. Αν πιστεύεις πως υπάρχει δράκος στο γκαράζ, τότε περιμένεις να ανοίξεις την πόρτα και να δεις ένα δράκο. Αν δε βλέπεις δράκο, τότε δεν υπάρχει δράκος στο γκαράζ. Απλό είναι. Μπορείτε να το δοκιμάσετε και στο δικό σας γκαράζ.
Όχι, αυτή η φάση με τον αόρατο δράκο είναι σύμπτωμα κάτι πολύ χειρότερου.
Αναλόγως το πώς μεγαλώσατε, ίσως θυμάστε μια περίοδο όταν αρχίσατε να έχετε αμφιβολίες για την ύπαρξη του Αγίου Βασίλη, αλλά συνεχίσατε να πιστεύετε πως έπρεπε να πιστεύετε στον Άγιο Βασίλη, οπότε προσπαθήσατε να αρνηθείτε τις αμφιβολίες σας. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Daniel Dennett, όταν είναι δύσκολο να πιστέψουμε κάτι, είναι συχνά πιο εύκολο να πιστέψουμε πως θα έπρεπε να πιστεύουμε. Τι σημαίνει πως ο Υπέρτατος Συμπαντικός Ουρανός είναι ταυτόχρονα τέλεια μπλε και τέλεια πράσινος; Η πρόταση δεν είναι ξεκάθαρη· δεν είναι καν ξεκάθαρο τι ακριβώς θα σήμαινε να πιστεύει κανείς κάτι τέτοιο – τι θα γινόταν πιστευτό, αν κάποιος την πίστευε, δηλαδή. Είναι πολύ πιο εύκολο να πιστέψουμε πως είναι καθωσπρέπει, πως είναι δηλαδή καλό και αγαθό και δέον να πιστεύουμε πως ο Υπέρτατος Συμπαντικός Ουρανός είναι ταυτόχρονα τέλεια μπλε και τέλεια πράσινος. Ο Dennett αυτό το ονομάζει “πίστη στην πίστη”.
Και εδώ περιπλέκονται τα πράγματα, όπως συνήθως συμβαίνει με τα ανθρώπινα μυαλά, αργά ή γρήγορα – νομίζω πως ακόμα και ο Dennett υπεραπλουστεύει το πως εμφανίζεται αυτή η ψυχολογική διεργασία στην πραγματικότητα. Κατ’αρχάς, αν πιστεύεις στην πίστη, δεν μπορείς να το παραδεχθείς στον εαυτό σου, αφού είναι ενάρετο να πιστεύεις ότι δεν πιστεύεις στην πίστη, οπότε αν απλά πιστεύεις στην πίστη και δεν πιστεύεις, αυτό δεν είναι ενάρετο. Κανείς δεν θα παραδεχόταν έστω και νοερά πως “Δεν πιστεύω ότι ο Υπέρτατος Συμπαντικός Ουρανός είναι μπλε και πράσινος, αλλά πιστεύω πως είναι σωστό να το πιστεύω” – εκτός κι αν δεν έχουν πρόβλημα να παραδεχθούν πως δεν είναι ενάρετοι. Ο κόσμος δεν πιστεύει στην πίστη της πίστης· απλά πιστεύει στην πίστη.
(Αυτοί που το βρίσκουν όλο αυτό μπλεγμένο μπορεί να βοηθηθούν αν μελετήσουν μαθηματική λογική, η οποία σε συνηθίζει να κάνεις σαφείς διακρίσεις μεταξύ μιας πρότασης Ρ, μιας απόδειξης της Ρ και μιας απόδειξης ότι η Ρ είναι αποδείξιμη. Ομοίως υπάρχουν σαφείς διαφορές μεταξύ της Ρ, του να θες τη Ρ, του να πιστεύεις τη Ρ, του να θες να πιστέψεις τη Ρ και του να πιστεύεις πως πιστεύεις τη Ρ.)
Υπάρχουν πολλά σχέδια πίστης στην πίστη. Μπορεί να πιστεύεις στην πίστη ρητά· μπορεί να επαναλαμβάνεις ενσυνείδητα τη φράση “Είναι ενάρετο να πιστεύεις ότι ο Υπέρτατος Συμπαντικός Ουρανός είναι τέλεια μπλε και τέλεια πράσινος” (και παράλληλα να πιστεύεις ότι το πιστεύεις αυτό, εκτός κι αν είσαι ασυνήθιστα διατεθειμένος να παραδεχθείς πως δεν είσαι ενάρετος). Αλλά υπάρχουν και λιγότερο σαφείς μορφές πίστης στην πίστη. Ίσως ο τύπος με το δράκο να φοβάται την κοροϊδία που φαντάζεται πως θα επακολουθήσει, αν παραδεχθεί πως έκανε λάθος (παρόλο που ένας ρασιοναλιστής θα του έδινε συγχαρητήρια, ενώ αυξάνεται η πιθανότητα να τον κοροϊδεύουν, άμα συνεχίσει να λέει πως έχει δράκο στο γκαράζ). Ίσως ο τύπος να φοβάται να παραδεχθεί στον εαυτό του ότι δεν υπάρχει δράκος, επειδή αυτό έρχεται σε αντίθεση με την εικόνα που έχει για τον εαυτό του ως ένδοξο δρακολόγο, που είδε στο γκαράζ του αυτό που δεν μπορούν να δούνε οι υπόλοιποι.
Αν όλες οι σκέψεις μας ήταν εσκεμμένες προτάσεις, όπως αυτές που χειρίζονται οι φιλόσοφοι, το ανθρώπινο μυαλό θα γινόταν πολύ πιο εύκολα κατανοητό από τους ανθρώπους. Αλλά οι φευγαλέες, νοερές εικόνες, τα σιωπηλά νοητικά αντανακλαστικά, οι επιθυμίες που επηρεάζουν τις ενέργειές μας χωρίς καν να τις συνειδητοποιούμε· όλα αυτά αποτελούν τόσο κομμάτι του εαυτού μας, όσο τα λόγια μας.
Αν και διαφωνώ με τον Dennett σε κάποιες λεπτομέρειες και σε κάποια σημεία που περιπλέκει τα πράγματα, θεωρώ ωστόσο πως η ιδέα του Dennett περί πίστεως στην πίστη είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τον τύπο με το δράκο. Χρειαζόμαστε όμως μια ευρύτερη έννοια πίστης, η οποία να μην περιορίζεται σε λεκτικές προτάσεις. Η “πίστη” θα έπρεπε να εμπεριέχει και μη λεκτικούς μηχανισμούς ελέγχου αναμενόμενων εμπειριών. Η “πίστη στην πίστη” θα έπρεπε να εμπεριέχει και μη λεκτικούς οδηγούς νοητικής συμπεριφοράς. Ψυχολογικά δεν είναι ρεαλιστικό να πούμε “ο τύπος με το δράκο δεν πιστεύει πως υπάρχει δράκος στο γκαράζ, αλλά πιστεύει πως είναι ευεργετικό το να πιστεύει πως υπάρχει δράκος στο γκαράζ”. Είναι όμως ρεαλιστικό να πούμε πως ο τύπος ζει λες και δεν υπάρχει δράκος στο γκαράζ και πως εφευρίσκει δικαιολογίες λες και πιστεύει την πεποίθησή αυτή.
Μπορείτε να έχετε μια νοερή εικόνα του γκαράζ σας, χωρίς δράκο μέσα, η οποία προβλέπει επακριβώς τις εμπειρίες σας με το που θα ανοίξετε την πόρτα, χωρίς να χρειαστεί να πείτε ούτε μία φορά δυνατά τη φράση Δεν έχω δράκο στο γκαράζ μου. Πάω στοίχημα πως και σε εσάς έχει συμβεί – πως όταν ανοίγετε την πόρτα για το γκαράζ ή το δωμάτιό σας χωρίς να περιμένετε να δείτε δράκο, αυτή η φράση δεν περνάει καν από το νου σας.
Και για να σας προκαλεί αποστροφή η ιδέα του να εγκαταλείψετε την πίστη σας στο δράκο – ή για να σας προκαλεί αποστροφή η ιδέα του να εγκαταλείψετε την εικόνα που έχετε για τον εαυτό σας ως ένα άτομο που πιστεύει στο δράκο – δεν είναι απαραίτητο να σκεφτείτε συγκεκριμένα ”Θέλω να πιστέψω πως υπάρχει δράκος στο γκαράζ μου”. Αρκεί να σας προκαλεί αποστροφή η ιδέα και μόνο του να παραδεχθείτε πως δεν πιστεύετε.
Για να μπορέσει ο τύπος με το δράκο να προβλέψει εκ των προτέρων ποια πειραματικά δεδομένα πρέπει να απορριφθούν, πρέπει (α) να διαθέτει κάπου στο μυαλό του ένα ακριβές μοντέλο ελέγχου αναμενόμενων εμπειριών και (β) να ενεργήσει συνειδητά για να προστατέψει είτε (β1) την μετέωρη πίστη του στο δράκο ή (β2) την εικόνα που έχει για τον εαυτό του ως άτομο που πιστεύει στο δράκο.
Αν κάποιος πιστεύει στην πίστη του στο δράκο, αλλά πιστεύει και στο δράκο, τότε το πρόβλημα είναι μικρότερο. Θα είναι πρόθυμος να εκτεθεί με πειραματικές προβλέψεις και ίσως και να δεχθεί να εγκαταλείψει την πεποίθησή του, αν διαψευσθεί από τα πειραματικά δεδομένα – παρόλο που η πίστη στην πίστη μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα, αν δεν κατέχει την πεποίθηση με απόλυτη βεβαιότητα. Όταν κάποιος εφευρίσκει δικαιολογίες εκ των προτέρων, αυτό μάλλον δείχνει πως η πίστη και η πίστη στην πίστη έχουν αποσυγχρονιστεί.
